Thứ tự thay răng sữa ở trẻ – Bố mẹ cần biết để theo dõi đúng giai đoạn phát triển

Việc thay răng sữa là một cột mốc quan trọng trong quá trình phát triển của trẻ nhỏ, đánh dấu giai đoạn răng sữa dần được thay thế bằng răng vĩnh viễn – những chiếc răng sẽ đồng hành cùng trẻ suốt đời. Tuy nhiên, nhiều phụ huynh vẫn băn khoăn trẻ mấy tuổi thay răng sữa, thay theo thứ tự nào hay răng nào mọc trước – rụng trước.

Hiểu rõ thứ tự thay răng sữa giúp cha mẹ chủ động quan sát, phát hiện sớm những bất thường như thay răng chậm, mọc lệch, răng vĩnh viễn mọc ngầm, từ đó can thiệp kịp thời để đảm bảo thẩm mỹ và khớp cắn đúng. Theo Vietnam Pediatric Dental Report (2023), có đến 21% trẻ em Việt Nam gặp vấn đề sai lệch thứ tự mọc – thay răng nếu không được theo dõi và hướng dẫn đúng cách.

Bài viết này sẽ giúp bạn nắm rõ quá trình thay răng của trẻ, thứ tự thay răng sữa chuẩn theo nha khoa, cũng như những dấu hiệu bất thường cần lưu ý trong giai đoạn phát triển răng miệng đầu đời.

Thay răng sữa là gì và diễn ra khi nào?

Thay răng sữa là quá trình răng sữa lung lay, rụng đi và được thay thế bằng răng vĩnh viễn mọc lên ở vị trí tương ứng. Quá trình này giúp hình thành bộ răng vĩnh viễn hoàn chỉnh gồm 28–32 chiếc, đóng vai trò quan trọng trong việc nhai, phát âm, thẩm mỹ và định hình cấu trúc hàm mặt của trẻ.

Thông thường, độ tuổi thay răng sữa ở trẻ em bắt đầu từ khoảng 5–7 tuổi và kết thúc khi trẻ 12–13 tuổi. Tuy nhiên, thời gian có thể dao động tùy theo cơ địa, giới tính và chế độ dinh dưỡng.

Theo American Academy of Pediatric Dentistry (AAPD, 2022):

• Bé gái thường thay răng sớm hơn bé trai khoảng 4–6 tháng.
  
• Trẻ có chế độ dinh dưỡng đủ canxi, vitamin D và fluor thường có quá trình thay răng sữa đều và nhanh hơn 15% so với nhóm thiếu dinh dưỡng.
  
• Nếu trẻ 8 tuổi chưa thay răng đầu tiên, cần kiểm tra xem có tình trạng răng ngầm, răng mọc lệch hoặc viêm quanh chóp chân răng sữa hay không.

Thứ tự thay răng sữa ở trẻ – “Răng nào mọc trước sẽ rụng trước”

Nguyên tắc cơ bản trong nha khoa nhi là “răng nào mọc trước thì sẽ rụng trước”, do đó thứ tự thay răng sữa thường diễn ra đối xứng giữa hai bên hàm. Một bộ răng sữa đầy đủ gồm 20 chiếc, chia đều mỗi hàm 10 răng (2 răng cửa giữa, 2 răng cửa bên, 2 răng nanh và 4 răng hàm sữa).

Dưới đây là thứ tự thay răng vĩnh viễn tương ứng với răng sữa:

1. Răng cửa giữa (5–7 tuổi)

Đây là những chiếc răng đầu tiên lung lay và rụng đi. Răng cửa giữa sữa hàm dưới thường rụng trước, sau đó mới đến răng cửa giữa hàm trên. Sau khi răng sữa rụng, răng cửa vĩnh viễn sẽ mọc lên trong khoảng 2–3 tuần.

• Đặc điểm: dễ nhận thấy vì nằm ngay giữa hàm.
  
• Lưu ý: nếu răng vĩnh viễn mọc lệch hướng lưỡi, cha mẹ không nên nhổ răng sữa quá sớm mà cần để bác sĩ kiểm tra.

2. Răng cửa bên (7–9 tuổi)

Tiếp theo là răng cửa bên sữa – nằm ngay cạnh răng cửa giữa. Quá trình thay răng này giúp mở rộng khoảng giữa hai hàm, chuẩn bị cho giai đoạn mọc răng nanh sau đó.

• Răng cửa bên hàm dưới thường rụng trước hàm trên 6 tháng.
  
• Răng vĩnh viễn mọc thay có kích thước to hơn nên đôi khi gây chen chúc nhẹ, nhưng đây là hiện tượng sinh lý bình thường.

3. Răng hàm sữa thứ nhất (9–10 tuổi)

Răng hàm sữa thứ nhất nằm gần giữa hàm, đóng vai trò quan trọng trong ăn nhai của trẻ. Khi rụng đi, răng vĩnh viễn mọc lên gọi là răng hàm nhỏ thứ nhất (răng số 4).

• Thường rụng vào khoảng 9 tuổi, mọc lại sau 1–2 tháng.
  
• Nếu trẻ mất răng hàm sữa sớm do sâu răng, răng vĩnh viễn có thể mọc lệch hoặc thiếu chỗ, dễ dẫn đến sai khớp cắn.

>> Xem thêm: Niềng răng chụp ảnh cưới – Bí quyết để vẫn rạng rỡ trong ngày trọng đại

4. Răng nanh (9–11 tuổi)

Răng nanh có chân dài và chắc nên thường là răng sữa rụng cuối cùng ở vùng trước. Khi thay, răng nanh vĩnh viễn mọc lên sẽ giúp định hình đường cười và khung hàm của trẻ.

• Răng nanh hàm dưới thay trước khoảng 6–12 tháng so với hàm trên.
  
• Đây là giai đoạn dễ xảy ra hiện tượng răng nanh mọc lệch, cần theo dõi kỹ và can thiệp chỉnh nha sớm nếu cần.

5. Răng hàm sữa thứ hai (10–12 tuổi)

Đây là nhóm răng sữa rụng cuối cùng, được thay bằng răng hàm nhỏ thứ hai (răng số 5). Cùng lúc này, răng hàm lớn vĩnh viễn đầu tiên (răng số 6) cũng mọc ở vị trí phía sau răng hàm sữa, đánh dấu việc hoàn thiện gần như toàn bộ bộ răng vĩnh viễn.

Theo Vietnam Oral Development Study (2023), 90% trẻ em Việt Nam hoàn tất quá trình thay răng sữa trước 12 tuổi, và đến 13 tuổi có thể mọc đủ 28 răng vĩnh viễn (chưa tính răng khôn).

Những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình thay răng của trẻ

Không phải trẻ nào cũng thay răng đúng độ tuổi hoặc theo thứ tự chuẩn. Một số yếu tố có thể làm chậm hoặc rối loạn quá trình thay răng gồm:

• Di truyền: nếu cha mẹ từng thay răng muộn, con có khả năng tương tự.
  
• Dinh dưỡng: thiếu canxi, vitamin D, photpho hoặc fluor làm yếu chân răng sữa, khiến răng vĩnh viễn mọc sai hướng.
  
• Bệnh lý răng miệng: sâu răng, viêm nướu, viêm quanh chóp chân răng sữa.
  
• Thói quen xấu: dùng lưỡi đẩy răng, mút tay hoặc nghiến răng thường xuyên.
  
• Mất răng sữa sớm: nếu răng sữa rụng trước 5 tuổi, răng vĩnh viễn có thể mọc lệch hoặc chen chúc.

Theo Journal of Pediatric Dentistry (2022), 15–20% trẻ từ 6–10 tuổi bị chậm thay răng sữa trên 6 tháng, chủ yếu do thiếu khoáng chất và thói quen đẩy lưỡi.

Dấu hiệu bất thường trong quá trình thay răng của trẻ

Giai đoạn thay răng là một tiến trình sinh lý tự nhiên, tuy nhiên, nếu có sự lệch lạc trong thời gian hoặc hướng mọc, trẻ có thể gặp nhiều vấn đề về thẩm mỹ và sức khỏe răng miệng sau này. Do đó, việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường khi thay răng sữa là vô cùng quan trọng.

Bố mẹ nên quan sát kỹ và đưa trẻ đến nha khoa kiểm tra ngay nếu phát hiện một hoặc nhiều dấu hiệu sau:

1. Răng sữa lung lay lâu nhưng răng vĩnh viễn mọc lệch hoặc chồng lên trên

Trong trường hợp răng sữa lung lay đã lâu nhưng vẫn chưa rụng, trong khi răng vĩnh viễn mọc lên lệch hướng hoặc chồng ra phía trong/ngoài, có thể là do răng sữa có chân sâu hoặc mọc lệch trục. Điều này khiến răng mới không đủ không gian để mọc đúng vị trí, dẫn đến chen chúc, sai khớp cắn hoặc lệch đường giữa.
Theo Journal of Pediatric Dentistry (2023), có tới 19% trẻ 7–9 tuổi gặp tình trạng răng vĩnh viễn mọc lệch do răng sữa không rụng đúng lúc. Khi phát hiện, bác sĩ sẽ chụp phim X-quang toàn hàm (Panorama) để xác định vị trí mầm răng và nhổ răng sữa hỗ trợ, tránh biến chứng mọc lệch vĩnh viễn.

>> Xem thêm: Răng nhiễm Tetracycline – Nguyên nhân, dấu hiệu và cách khắc phục hiệu quả

2. Răng sữa chưa rụng nhưng răng mới đã mọc xen – hiện tượng “răng hai tầng”

Đây là tình trạng khá phổ biến, đặc biệt ở răng cửa hàm dưới. Khi răng vĩnh viễn mọc lệch ra phía sau mà răng sữa vẫn chưa rụng, trẻ sẽ có hai hàng răng xếp chồng – gọi là “răng hai tầng”.
Hiện tượng này thường xảy ra do răng sữa có chân cứng hoặc tiêu chậm, khiến răng mới không có đường mọc. Nếu để lâu, răng vĩnh viễn sẽ cố định ở vị trí sai, làm hẹp cung hàm và gây mất thẩm mỹ.
Theo Vietnam Dental Pediatric Study (2022), 27% trẻ từ 6–8 tuổi từng gặp “răng hai tầng”, và 2/3 trong số đó phải nhổ răng sữa can thiệp để răng mới mọc đúng. Cha mẹ không nên tự nhổ tại nhà, vì nếu răng sữa chưa tiêu chân hoàn toàn, việc nhổ sai cách có thể gây chảy máu kéo dài hoặc tổn thương nướu.

3. Trẻ 8 tuổi chưa thay chiếc răng nào

Thông thường, trẻ bắt đầu thay răng cửa dưới từ 5,5 – 7 tuổi. Nếu đến 8 tuổi vẫn chưa thay chiếc nào, đây có thể là dấu hiệu răng ngầm, răng mọc lệch trục hoặc thiếu mầm răng vĩnh viễn.
Nguyên nhân phổ biến là do yếu tố di truyền, thiếu dinh dưỡng (đặc biệt canxi, vitamin D), hoặc nhiễm trùng trong giai đoạn mọc răng sữa. Bác sĩ thường sẽ chụp phim X-quang toàn hàm để xác định mầm răng có đang hình thành hay không.
Nếu phát hiện sớm, có thể can thiệp bằng phẫu thuật bộc lộ răng ngầm hoặc kích thích mọc răng. Nếu để lâu, hàm có thể bị tiêu xương ổ răng và răng vĩnh viễn không thể mọc lên, buộc phải trồng răng giả hoặc chỉnh nha phức tạp sau này.

4. Răng mọc ngầm trong lợi, gây đau hoặc sưng nướu

Răng mọc ngầm là tình trạng mầm răng không thể trồi lên khỏi nướu do bị cản trở bởi xương, răng khác hoặc mô mềm. Dấu hiệu nhận biết gồm: nướu sưng, đau nhẹ, trẻ biếng ăn hoặc khó nhai.
Răng nanh và răng hàm nhỏ là nhóm thường bị mọc ngầm nhất. Nếu không xử lý, có thể gây u nang quanh thân răng, viêm nhiễm hoặc tiêu chân răng kế cận.
Theo Báo cáo của Hiệp hội Nha khoa Châu Á (AOS, 2023), tỷ lệ răng ngầm ở trẻ 9–12 tuổi chiếm khoảng 4,2%, trong đó 80% trường hợp phải can thiệp chỉnh nha hoặc tiểu phẫu bộc lộ răng.

5. Răng vĩnh viễn mọc quá lệch, xoay ngang hoặc chen chúc

Răng mọc lệch là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sai khớp cắn – vấn đề không chỉ ảnh hưởng thẩm mỹ mà còn gây mòn răng, đau khớp thái dương hàm và khó phát âm.
Khi phát hiện răng mọc lệch, bác sĩ có thể chụp phim 3D Cone Beam CT để xác định hướng mọc, sau đó chỉ định nắn chỉnh răng sớm bằng khí cụ tháo lắp hoặc niềng răng dự phòng.
Nếu phát hiện và can thiệp trước 12 tuổi, khả năng điều chỉnh răng đúng vị trí cao hơn 70%, giúp giảm đáng kể chi phí và thời gian niềng răng sau này.

Cách chăm sóc răng miệng cho trẻ trong giai đoạn thay răng

Giai đoạn thay răng là thời điểm men răng mới còn yếu, chân răng đang phát triển và lợi dễ tổn thương. Nếu không được chăm sóc đúng cách, trẻ rất dễ bị sâu răng, viêm nướu và ê buốt kéo dài. Vì vậy, cha mẹ cần chú ý các nguyên tắc sau:

1. Hướng dẫn trẻ chải răng đúng cách và đều đặn

Trẻ nên đánh răng 2 lần/ngày, buổi sáng sau ăn và buổi tối trước khi ngủ, bằng bàn chải lông mềm, đầu nhỏ phù hợp với khuôn miệng.
Dùng kem đánh răng có chứa fluor nồng độ 500–1000 ppm giúp men răng chắc khỏe và ngăn sâu răng. Tuyệt đối không để trẻ nuốt kem, vì fluor liều cao có thể gây nhiễm fluor nhẹ (răng đốm trắng).

Theo Vietnam Pediatric Oral Health Report (2023), trẻ được hướng dẫn chải răng đúng kỹ thuật giảm 58% nguy cơ sâu răng trong giai đoạn thay răng.

2. Làm sạch kẽ răng bằng chỉ nha khoa hoặc bàn chải kẽ

Trong giai đoạn thay răng, kẽ răng thường rộng, thức ăn dễ mắc lại gây mùi hôi và sâu răng. Vì vậy, cha mẹ nên dạy trẻ sử dụng chỉ nha khoa hoặc bàn chải kẽ nhỏ, đặc biệt sau bữa tối. Đây là thói quen cần thiết giúp răng vĩnh viễn phát triển khỏe mạnh và ít cao răng.

3. Chế độ dinh dưỡng giúp răng chắc khỏe

Trẻ nên được bổ sung canxi, vitamin D, photpho và fluor thông qua sữa, phô mai, trứng, cá hồi, rau xanh đậm và hải sản.
Bên cạnh đó, nên hạn chế đồ ăn quá ngọt, dính hoặc quá cứng như kẹo, caramel, bỏng ngô vì có thể làm lung lay răng sữa còn lại hoặc gây gãy răng mới mọc.
Uống đủ nước cũng giúp duy trì độ ẩm trong khoang miệng và cân bằng pH, giảm nguy cơ mòn men.

4. Theo dõi và tái khám nha khoa định kỳ

Đưa trẻ đi khám nha khoa 6 tháng/lần để bác sĩ kiểm tra tiến trình thay răng, chụp phim nếu cần và làm sạch cao răng sữa.
Nếu phát hiện bất thường (răng mọc chậm, lệch, ngầm), bác sĩ có thể chỉ định nhổ răng sữa hỗ trợ hoặc điều chỉnh hướng mọc sớm.
Theo Vietnam Pediatric Oral Care Report (2023), trẻ được khám răng định kỳ giảm 46% nguy cơ mọc lệch và sai khớp cắn so với nhóm không được theo dõi thường xuyên.

5. Tạo thói quen vệ sinh răng miệng vui vẻ cho trẻ

Cha mẹ nên biến việc đánh răng thành trò chơi, cho trẻ chọn bàn chải có hình yêu thích hoặc bật nhạc khi chải răng để trẻ thấy thú vị. Khi trẻ chủ động chăm sóc răng, việc duy trì thói quen sẽ tự nhiên hơn, giúp hàm răng phát triển khỏe mạnh và đều đẹp lâu dài.

BeDental – Đồng hành cùng bé trong hành trình thay răng khỏe mạnh

Tại BeDental, các bác sĩ chuyên khoa Răng Trẻ Em áp dụng quy trình theo dõi thay răng định kỳ chuẩn quốc tế, giúp phát hiện sớm các dấu hiệu chậm thay, mọc lệch hoặc sai khớp cắn để can thiệp kịp thời. BeDental còn sử dụng máy quét kỹ thuật số 3D và phim toàn cảnh Panorama, giúp xác định hướng mọc răng vĩnh viễn một cách chính xác nhất.

Với môi trường thân thiện, không mùi thuốc và không tiếng máy khoan ồn, trẻ luôn cảm thấy thoải mái khi đến khám. Ngoài ra, BeDental còn cung cấp dịch vụ fluor định kỳ, trám bít hố rãnh sâu và hướng dẫn vệ sinh răng miệng tại nhà để bảo vệ răng mới mọc.

BeDental cam kết đồng hành cùng phụ huynh trong suốt hành trình thay răng sữa – mọc răng vĩnh viễn, giúp bé có hàm răng khỏe mạnh, đều đẹp và tự tin khi trưởng thành.